Buổi sáng tuyết

柴垣に 小鳥あつまる ゆきのあさ    
Shibagaki ni kotori atsumaru yuki no asa
Ryokan

Trên rặng rào
những con chim non đậu
buổi sáng tuyết

You can work it out

Life is very short, and there’s no time
For fussing and fighting, my friend.
I have always thought that it’s a crime,
So I will ask you once again.

Try to see it my way,
Only time will tell if I am right or I am wrong.
While you see it your way
There’s a chance that we might fall apart before too long.
The Beatle

Kinh đô

京にても京なつかしやほととぎす
Kyo nite mo kyo natsukashi ya hototogisu
Basho

Ở Kinh đô
mà nhớ Kinh đô
tiếng cuốc

Bài haiku của Basho dường như giống như câu thơ của Nguyễn Bính “Ở Ngự viên mà nhớ Ngự viên”, lại như không; không phải chỉ vì tiếng tử quy đột vang lên khác với “Nhọc nhằn tiếng cú trong thanh vắng”, mà vì Kinh đô vẫn còn đây, còn Ngự viên chỉ còn lại mỗi cái tên. Bài haiku của Basho khiến nhớ tới bài haiku của Buson “Ngày mưa / Kinh đô xa cách / ngồi nhà với hoa đào”. Bài thơ của Nguyễn Bính viết vào mùa thu, bài haiku của Buson vào mùa xuân, còn bài của Basho vào mùa hè vì có tiếng cuốc kêu. Mùa xuân không có tử quy. Chắc không phải vậy. Mùa xuân tử quy không kêu, hay mùa xuân không có ai thức khuya để nghe được tiếng tử quy. 
 

Mộng

君や蝶我や荘子が夢心
Kimi ya cho ware ya Soji ga yume-gokoro
Basho

Người là bướm
ta là Trang tử
trái tim mơ

Hoa lê

Phách ngọt đàn say nệm khói êm
Tiếng ta buồn nổi giữa chừng đêm
Nao nao khói biếc hài thương nữ
Trở gối hoa lê rụng trắng thềm
Vũ Hoàng Chương

Hoa lê có vẻ giống như mai, hạnh, mận, đào, nhưng kỳ thực lê không cùng một chi với mai, hạnh, mận, đào. Lê thuộc chi Pyrus. Ở Việt Nam có hai loại lê: lê và moóc cọp. Trong văn chương, hoa lê hay được dùng để ám thị người con gái đẹp.

Hoa mận

Xuân Tứ
Thảo sắc thanh thanh liễu sắc hoàng
Đào hoa lịch loạn lý hoa hương
Đông phong bất vị xuy sầu khứ
Xuân nhật thiên năng nhạ hận trường
Giả Chí

Cỏ cứ xanh xanh liễu cứ vàng
Đào bay loạn xạ mận bay hương
Gió đông chẳng giúp xua sầu được
Xuân tới càng thêm hận vấn vương

Hoa mận có vẻ giống hoa mai và hoa đào bạch. Ít nhất về mặt ngôn ngữ trong tiếng Anh có khó khăn nhất định để phân biệt mận và mai. Hoa mận cánh đơn, hoa mai cũng có loại cánh đơn và hoa đào bạch cánh kép. Hoa mận có đài hoa dài hơn hoa mai và hoa đào. Cây mận có tên khoa học là Prunus salicina.

Sớm đào, trưa lý, đêm hồng phấn
Tuyết hạnh, sương quỳnh, máu đỗ quyên
Nguyễn Bính

Có vẻ như Nguyễn Bính viết toàn tên hoa. Tôi vẫn chưa rõ hồng phấn là hoa gì. Tôi không nghĩ là hoa hồng màu hồng phấn. Tôi không có ảnh hoa quỳnh. Đào, lý (mận), hạnh, đỗ quyên đều đã điểm.

春思
草色青青柳色黃
桃花歷亂李花香
東風不為吹愁去
春日偏能惹恨長
賈至

Hoa mai

梅が香に追ひもどさるる寒さかな　
ume ga ka ni  oimodosaruru samusa kana 
Basho

Hương mai
hút người lại
lạnh

Hoa mai (hoa mơ), hoa mận, hoa đào tất nhiên khác nhau, tuy chúng thuộc cùng một chi Prunus. Tuy nhiên trong tiếng Anh mai hay mận đều được gọi là plum [apricot là hạnh (mơ)], cho nên rất dễ xảy ra dịch hoa mai thành hoa mận. Tiếng Việt rất hay vừa gọi là mai, vừa gọi là mơ. Mơ có thể là âm Hán Việt cổ. Mơ lại trùng âm với giấc mơ. Tiếng Nhật mai và giấc mơ âm cũng gần giống nhau: ume và yume.  Mai và mộng có phải như vậy không?

Mai được coi là biểu tượng của người quân tử. Quân tử là một khái niệm thú vị, đi cùng tiểu nhân thành một cặp đối nghịch. Đặc điểm của quân tử là không mặc định, ấn định hay bất biến. Có thể nhờ tu dưỡng mà trưởng thành thành quân tử. Quân tử có đồng nhất với trí thức? Điều này có thể tùy thuộc vào định nghĩa, nhưng ít nhất quân tử có đối nghịch tiểu nhân, còn trí thức không thấy có. Trí thức là một khái niệm vô bổ nhất trần đời. Nó phụ thuộc vào việc người ta định ra nó như thế nào. Nhưng một thực thể nếu đã tồn tại thì nó không phụ thuộc vào bất kỳ định nghĩa nào hay nhận thức nào. Phạm Thị Hoài vừa có bài về “đối lập trung thành”, cũng giống như “trí thức phò chính thống” trước đây. Tôi xếp vào dạng vô bổ, cũng như các kiểu định nghĩa trí thức của ông Chu Hảo. Khi nào người ta thích bàn về trí thức? Quan sát ông Chu Hảo và bà Phạm Thị Hoài tôi rút ra một kết luận (à la confirmation bias): khi không còn khả năng hay năng lực làm đúng chuyên môn mà đáng lẽ họ vốn phải làm. Phạm Thị Hoài không còn khả năng viết văn, ông Chu Hảo đã từ lâu vất hòn gạch gõ cửa là nghiên cứu vật lý rồi.

Bài haiku của Basho nói về hương hoa mai. Hoa mai không nồng, hương rất thoảng, như một làn hơi lạnh thuần khiết. Ô trọc không bao giờ có thể nhận ra hương mai.

Toán sơ cấp và toán cao cấp

Phát biểu của GS Ngô Việt Trung có vẻ mỉa mai, mát mẻ quá. Coi bộ sẽ khó đây, mai sau sẽ có đối chứng, so sánh giữa kinh phí và kết quả nghiên cứu giữa viện cao cấp và sơ cấp này. Không cẩn thận sẽ bị ăn chửi là chỉ biết ăn tiền thuế của dân thì nhục.

“GS Ngô Việt Trung,Viện trưởng Viện Toán học:“Tương lai con em chúng ta sẽ không ra nước ngoài làm”
Ngày xưa chúng ta chỉ có một Viện, nay có thêm Viện Toán cao cấp. Các anh em ở Viện Toán, đặc biệt các anh em trẻ có lẽ chúng ta sẽ chuyển qua làm Toán sơ cấp.
Toán sơ cấp và Toán cao cấp tôi nghĩ là cũng quan trọng đều quan trọng cả. Hai viện sẽ phối hợp để hoàn thành sứ mạng của mình. Tuy nhiên, Viện Toán cao cấp ở chỗ kinh phí gấp nhiều lần Viện Toán sơ cấp. Cùng với đó, cơ chế linh hoạt, độc lập tự chủ là niềm mơ ước của những người làm khoa học cơ bản.
Tôi hy vọng các nhà lãnh đạo có sự quyết tâm, ý chí hơn nữa trong đẩy mạnh nền khoa học xứng với tầm vóc đất nước và làm thế nào để con em chúng ta không phải ra nước ngoài làm việc mà ở lại phục vụ cho đất nước chúng ta.” 

Cá

古井戸や  蚊に飛ぶ魚の 音闇し
Furu ido ya ka ni tobu uo no oto yami shi
Buson

Giếng cũ
phi vào muỗi
tiếng cá âm u

Bài haiku này mường tượng như bài haiku nổi tiếng của Basho: Ao cũ / con ếch nhảy vào / tiếng nước, lại như bài haiku của chính Buson: Tiếng muỗi kêu / bông kim ngân / mỗi khi rơi xuống. Cảm xúc tinh tế thuần nhất ngưng đọng trong một khoảnh khắc chớp mắt của những sự kiện tiến triển theo đúng một trật tự tự nhiên.
 

Đào bạch

Một đóa hoa đào khéo tốt tươi
Cách xuân mơn mởn thấy xuân cười
Đông phong ắt có tình chăng nữa
Kín tiễn mùi hương dễ động người
Nguyễn Trãi

Cô bán cây hoa ở phiên chợ Mơ gọi là hoa mơ. Nhưng tôi nhìn thì thấy đó là hoa đào, đào bạch. Giống mai cánh hoa hoặc đơn giản hoặc phức tạp hơn. Khách đến nhà lại khen cây hoa mận đẹp. Tôi chỉ còn biết cười trừ, chẳng biết sao nữa.